Dữ liệu sạch phải đi cùng xử lý đúng đối tượng
- Thưa bà, việc tồn đọng số lượng lớn mã số thuế của doanh nghiệp, hộ kinh doanh không còn hoạt động đang gây ra những hệ lụy gì đối với công tác quản lý và môi trường kinh doanh?
Bà Lê Thị Yến: Việc tồn đọng mã số thuế của doanh nghiệp, hộ kinh doanh không còn hoạt động không chỉ là vấn đề số liệu thống kê mà còn gây khó khăn cho công tác quản lý và làm sai lệch bức tranh thực tế của nền kinh tế. Số lượng doanh nghiệp trên hệ thống không đồng nghĩa với số doanh nghiệp đang sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm và đóng góp ngân sách. Điều này cũng ảnh hưởng đến việc đánh giá sức khỏe doanh nghiệp và hiệu quả của các chính sách hỗ trợ.
Mặt khác, những mã số thuế không còn hoạt động thực chất nhưng chưa được xử lý khiến cơ quan quản lý phải dành nguồn lực để theo dõi, gửi thông báo và giải quyết các nghĩa vụ kê khai, nợ thuế tồn đọng. Nguồn lực này đáng lẽ có thể tập trung nhiều hơn cho các doanh nghiệp đang hoạt động và có khả năng phát triển.
Theo tôi, cần thay đổi tư duy quản lý theo hướng không chỉ kiểm soát mà còn tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển. Việc làm sạch dữ liệu phải giúp cơ quan quản lý xác định chính xác doanh nghiệp nào đang hoạt động, doanh nghiệp nào cần hỗ trợ và trường hợp nào cần xử lý theo quy định pháp luật. Một hệ thống quản lý tốt phải phản ánh đúng thực trạng doanh nghiệp, qua đó nâng cao hiệu quả quản lý và xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, thuận lợi hơn.
- Tình trạng mã số thuế tồn đọng kéo dài nhiều năm xuất phát từ những nguyên nhân nào? Theo bà, cần xử lý trách nhiệm của doanh nghiệp và cơ quan quản lý ra sao?
Bà Lê Thị Yến: Cần nhìn nhận vấn đề khách quan, bởi trách nhiệm đến từ cả doanh nghiệp và những hạn chế trong thực thi pháp luật. Pháp luật đã quy định rõ nghĩa vụ của doanh nghiệp, nhưng không phải mọi trường hợp chưa hoàn tất giải thể đều cố tình vi phạm. Có doanh nghiệp bị giả mạo thông tin, khởi nghiệp thất bại, không còn khả năng tài chính hoặc thất lạc hồ sơ sau thời gian dài ngừng hoạt động.
Ngược lại, cũng có doanh nghiệp cố tình bỏ địa chỉ kinh doanh để trốn thuế, mua bán hóa đơn hoặc thực hiện hành vi vi phạm. Vì vậy, cần phân biệt rõ từng trường hợp để xử lý phù hợp.
Về phía cơ quan quản lý, dữ liệu chưa liên thông đầy đủ, việc xác minh tình trạng hoạt động còn khó khăn. Theo tôi, cần quy định rõ thời hạn xử lý hồ sơ, trách nhiệm của từng bộ phận và cơ chế giám sát tiến độ; đồng thời tháo gỡ vướng mắc khách quan thay vì chỉ tìm người chịu trách nhiệm.
Các biện pháp cưỡng chế, kể cả tạm hoãn xuất cảnh, phải đúng điều kiện, đúng đối tượng và tương xứng với mức độ vi phạm, vừa bảo đảm kỷ cương pháp luật, vừa duy trì động lực kinh doanh và phát triển kinh tế tư nhân.
- Theo bà, cần phân loại và xử lý những nhóm doanh nghiệp không còn hoạt động như thế nào để vừa làm sạch dữ liệu, vừa không bỏ lọt nghĩa vụ thuế và trách nhiệm pháp lý?
Bà Lê Thị Yến: Theo tôi, cần phân loại doanh nghiệp thành bốn nhóm để có cách xử lý phù hợp, thay vì chỉ chạy theo mục tiêu giảm số mã số thuế tồn đọng.
Thứ nhất là nhóm bị lợi dụng thông tin để thành lập doanh nghiệp hoặc khởi nghiệp thất bại, chưa phát sinh hoạt động thực chất. Với nhóm này, cần xác minh nhanh, bảo vệ quyền lợi người bị giả mạo và đơn giản hóa thủ tục giải thể đối với doanh nghiệp không phát sinh doanh thu, hóa đơn hay nghĩa vụ thuế thực tế.
Thứ hai là doanh nghiệp vẫn kinh doanh nhưng không kê khai doanh thu hoặc không xuất hóa đơn. Cơ quan thuế cần đối chiếu dữ liệu hóa đơn, hợp đồng và dòng tiền để truy thu, xử lý đúng quy định.
Thứ ba là doanh nghiệp từng hoạt động nhưng nay không còn khả năng duy trì, hồ sơ thất lạc hoặc thiếu nguồn lực hoàn tất thủ tục. Với trường hợp đủ điều kiện, có thể áp dụng cơ chế kê khai tổng hợp, ấn định nghĩa vụ khi có đủ căn cứ và xem xét giảm nhẹ xử phạt đối với doanh nghiệp có thiện chí hợp tác.
Thứ tư là doanh nghiệp thành lập để mua bán hóa đơn, trục lợi hoặc vi phạm nghiêm trọng. Nhóm này cần được xử lý nghiêm, kể cả chuyển cơ quan điều tra khi có dấu hiệu tội phạm.
Điều quan trọng là làm sạch dữ liệu phải dựa trên ba nguyên tắc: phân loại đúng đối tượng, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp có thiện chí nhưng vẫn bảo đảm thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế, đồng thời không bỏ lọt trách nhiệm pháp lý. Không thể ứng xử doanh nghiệp ngừng hoạt động như doanh nghiệp trốn thuế.
Giảm chi phí rút lui, khơi thông môi trường kinh doanh
- Thực tế, nhiều doanh nghiệp nhỏ đã ngừng hoạt động cả chục năm nhưng vẫn chưa thể giải thể. Theo bà, cần tháo gỡ những rào cản thủ tục nào trước tiên?
Bà Lê Thị Yến: Đây là một rào cản rất thực tế, đặc biệt với những doanh nghiệp đã ngừng hoạt động từ nhiều năm trước.
Trong quá trình tư vấn, chúng tôi gặp những doanh nghiệp đã ngừng hoạt động 10 - 15 năm nhưng khi muốn giải thể vẫn phải xử lý các tờ khai, sổ sách kế toán và báo cáo tài chính còn tồn đọng. Trong khi đó, nhân sự kế toán đã nghỉ, chứng từ thất lạc, phần mềm không còn sử dụng được. Doanh nghiệp có thể phải trả thêm chi phí thuê người khôi phục dữ liệu, lập lại hồ sơ, chưa kể thuế, tiền phạt và tiền chậm nộp nếu có.
Đôi khi, chi phí để rút khỏi thị trường lại trở thành gánh nặng đối với chính những người đã thất bại trong kinh doanh.
Theo tôi, cần phân biệt giữa việc xác định nghĩa vụ thuế thực chất và việc hoàn thiện thủ tục hành chính. Với doanh nghiệp được xác minh không phát sinh hoạt động, không có doanh thu, không sử dụng hóa đơn, nên nghiên cứu cơ chế giải thể đơn giản hơn, tận dụng dữ liệu cơ quan thuế đã có thay vì yêu cầu doanh nghiệp lập lại toàn bộ hồ sơ.
Một môi trường kinh doanh thuận lợi không chỉ giúp doanh nghiệp dễ dàng gia nhập thị trường mà còn phải tạo điều kiện để họ rút lui với chi phí hợp lý khi kinh doanh không thành công.
- Với những doanh nghiệp không còn người đại diện có khả năng thực hiện thủ tục, chẳng hạn chủ doanh nghiệp đã qua đời hoặc không thể liên lạc, cần cơ chế đặc thù nào để giải quyết hồ sơ tồn đọng?
Bà Lê Thị Yến: Theo quy định hiện hành, pháp luật đã có cơ chế xử lý một số trường hợp đặc thù. Tuy nhiên, trên thực tế vẫn có những doanh nghiệp ngừng hoạt động nhiều năm, người đại diện qua đời hoặc không thể liên lạc, cổ đông không còn phối hợp và hồ sơ kế toán thất lạc. Nếu vẫn yêu cầu thực hiện đầy đủ quy trình thông thường thì rất khó giải quyết.
Tôi cho rằng cần có cơ chế đặc thù cho hồ sơ không còn người có khả năng trực tiếp thực hiện thủ tục. Cơ quan quản lý có thể khai thác dữ liệu dân cư, đăng ký doanh nghiệp và dữ liệu thuế để chủ động xác minh, xác định nghĩa vụ và xử lý theo trình tự riêng.
Đồng thời, cần phân biệt rõ trách nhiệm của doanh nghiệp, người đại diện và người thừa kế, không mặc nhiên chuyển nghĩa vụ của người đã mất sang người thân. Một hệ thống quản lý hiện đại phải có khả năng xử lý cả những trường hợp người nộp thuế không còn khả năng thực hiện thủ tục, thay vì để hồ sơ tồn đọng vô thời hạn.
- Theo bà, đâu là những giải pháp then chốt để xử lý dứt điểm tình trạng mã số thuế tồn đọng?
Bà Lê Thị Yến: Tôi cho rằng cần tập trung vào ba giải pháp.
Thứ nhất, phân loại đúng đối tượng để có cách xử lý phù hợp. Doanh nghiệp không còn hoạt động, rủi ro thấp cần được giải quyết nhanh; doanh nghiệp còn nghĩa vụ thuế phải thực hiện đúng quy định; các trường hợp cố tình trốn thuế, mua bán hóa đơn phải bị xử lý nghiêm.
Thứ hai, đơn giản hóa thủ tục, giảm chi phí tuân thủ. Những dữ liệu Nhà nước đã có không nên yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lại. Cần xây dựng quy trình rút gọn cho hồ sơ rủi ro thấp, quy định thời hạn xử lý cụ thể và có cơ chế phù hợp với doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhiều năm.
Thứ ba, xây dựng cơ chế đặc thù để giải quyết mã số thuế tồn đọng từ các giai đoạn trước, nhất là những trường hợp thất lạc hồ sơ, không còn người đại diện hoặc không còn hoạt động thực tế.
Theo tôi, hiệu quả của chiến dịch không chỉ nằm ở số lượng mã số thuế được xử lý, mà còn ở việc giải quyết thực chất hồ sơ tồn đọng, xác định đúng nghĩa vụ thuế, giảm chi phí tuân thủ và tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp khi rút khỏi thị trường.
Môi trường kinh doanh tốt không chỉ giúp người dân dễ dàng thành lập doanh nghiệp, mà còn phải tạo điều kiện để họ rút lui minh bạch, hợp lý khi kinh doanh không thành công và có cơ hội bắt đầu lại. Đó mới là ý nghĩa lâu dài của việc làm sạch dữ liệu và khơi thông môi trường kinh doanh.
Trân trọng cảm ơn bà!
