"Ngân hàng trong bóng tối"

Ủy ban ổn định tiền tệ FSB định nghĩa “ngân hàng trong bóng tối” là những khoản vay giữa các định chế tài chính không phải ngân hàng. Cơ quan này cũng thừa nhận hệ thống ngân hàng trong bóng tối chiếm khoảng 1/4 giá trị giao dịch trong hệ thống tài chính toàn cầu với quy mô tài sản tăng từ 26.000 tỷ USD cách đây 1 thập kỷ lên 71.000 tỷ USD tính đến đầu năm 2013. Ở một số nước, ngân hàng trong bóng tối còn phát triển với tốc độ nhanh hơn. Điển hình là ở Trung Quốc, chúng tăng trưởng 42% chỉ riêng trong năm 2012.

Theo các nhà phân tích kinh tế, mối nguy lớn nhất nằm ở Trung Quốc – nơi các ngân hàng bị cấm mở rộng cho vay ở một số ngành nhất định trong khi bị áp trần lãi suất tiền gửi. Chính sách quản lý này tạo điều kiện cho ngân hàng trong bóng tối bùng nổ dưới nhiều dạng thức. Kết quả là rất nhiều hình thức của cho vay tín dụng đã xuất hiện ở Trung Quốc như quỹ ủy thác, công ty cho vay, tổ chức đảm bảo tín dụng, hay các quỹ tiền tệ trên thị trường.

Hệ thống "ngân hàng ngầm" ở Trung Quốc

Nếu như trước kia các ngân hàng nhà nước được kiểm soát chặt chẽ và đóng vai trò chủ đạo trong việc cho vay vốn ở Trung Quốc thì hiện nay cho vay tín dụng đã xuất hiện với nhiều hình thức được gọi chung là "ngân hàng ngầm".

Các “ngân hàng ngầm” đóng góp 1/3 trong tổng mức tăng trưởng vào năm ngoái, tăng hơn 50% so với năm trước đó.

Vấn đề đáng lo ngại nhất đối với loại hình tín dụng này là độ tin cậy của các tổ chức tín dụng. Với mức lợi nhuận hấp dẫn – cao hơn 10% so với các quỹ thông thường, họ dễ dàng huy động vốn từ các doanh nghiệp và cá nhân – những người tỏ ra thất vọng và không hài lòng với mức lãi suất trần được qui định bởi nhà nước. Sau đó họ lại cho những người khác vay vốn với lãi suất thậm chí cao hơn nhiều để hưởng chênh lệch. Mặt khác, đối tượng phải đi vay từ các tổ chức này thường không có khả năng vay từ các ngân hàng chính thống.

"Lách luật"

Cho vay ủy thác là hình thức mới của hoạt động “vay vốn ngầm”. Đây là hình thức luân chuyển dòng vốn giữa các công ty, đặc biệt là từ các công ty sở hữu nhà nước (SOEs) sang các công ty kém liên kết khác.

Theo thống kê, trong tháng 3 đầu năm, giá trị của các khoản tín dụng ủy thác ở Trung Quốc khoảng 239 tỷ nhân dân tệ, tăng hơn 64 tỷ so với năm ngoái. Các công ty huy động 716 tỷ nhân dân tệ thông qua các khoản tín dụng ủy thác; trong khi đó giá trị phát hành trái phiếu doanh nghiệp được chỉ vào khoảng 385 tỷ nhân dân tệ.

Tuy nhiên, đó chưa phải là hình thức vay vốn duy nhất giữa các công ty. Nhiều doanh nghiệp sắt thép và các công ty may mặc gặp khó khăn trong việc quay vòng vốn từ ngân hàng. Do đó, họ tự hợp sức lại với nhau.  Các báo cáo cho biết nhiều công ty đã hỗ trợ đảm bảo các khoản nợ của công ty khác, tạo thành mạng lưới phức tạp giúp cung cấp vốn kịp thời cho doanh nghiệp. Song, do nền kinh tế chững lại nên nhiều công ty đã rơi vào tình trạng khủng hoảng tài chính.

Các công ty sản xuất sắt thép ở Quảng Đông, các nhà máy hoá học ở Chiết Giang, các công ty sản xuất năng lượng và khai thác khoáng sản ở Tây An cũng áp dụng phát triển mạng lưới tương tự.

Rủi ro từ những hình thức tín dụng này là rất lớn. Khủng hoảng ở các “ngân hàng ngầm” có thể ảnh hưởng đến toàn bộ nền kinh tế. Sự suy thoái trong một vài ngành công nghiệp có thể gây rắc rối cho các “ngân hàng ngầm” và gây nên tình trạng hỗn độn trên thị trường tài chính.

Bài toán khó giải

Các nhà quản lý đang phải đối mặt với một vấn đề khó xử. Một mặt họ mong muốn phát triển thị trường vốn sâu rộng và linh hoạt; mặt khác “ngân hàng ngầm” lại là một nhân tố tự nhiên của thị trường này.

Tuy chính phủ không thể kiểm soát tất cả các hành động cho vay tín dụng ngầm nhưng những giao dịch này vẫn cần được quản lý thích hợp. Các “ngân hàng ngầm” ở Trung Quốc có thể "lách luật" nhưng các giao dịch của họ cần một khoản thế chấp nhất định để đảm bảo rủi ro. Mối lo ngại lớn nhất với hệ thống này là khi các cơ quan quản lý áp dụng các biện pháp kiềm chế quá mạnh với các “ngân hàng ngầm”, họ có thể vô tình tẩy chay các tổ chức này.

Do đó việc tính toán cụ thể mức độ kiểm soát thực sự là một bài toán khó cho các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc.

Nguyễn Thúy (Tổng hợp)